عقب بودن فک پایین

عقب بودن فک پایین می تواند فقط یک تفاوت ظاهری در فرم صورت به نظر برسد، اما در بعضی افراد با نحوه قرار گرفتن دندان ها، جویدن، صحبت کردن و حتی تناسب فک ها با یکدیگر ارتباط دارد. وقتی فک پایین نسبت به فک بالا عقب تر قرار می گیرد، ممکن است فرد در نمای نیم رخ متوجه عقب بودن چانه شود یا هنگام بستن دهان، احساس کند دندان های بالا و پایین به شکل معمول روی هم قرار نمی گیرند. شدت این وضعیت در افراد مختلف متفاوت است و به همین دلیل نمی توان فقط با نگاه کردن به چهره، درباره علت یا میزان مشکل قضاوت کرد.

عقب بودن فک پایین همیشه به این معنی نیست که خود فک پایین به اندازه کافی رشد نکرده است. گاهی اندازه و موقعیت فک بالا، نحوه رشد استخوان های صورت یا رابطه بین فک بالا و پایین باعث ایجاد این ظاهر می شود. در بعضی افراد نیز مشکل بیشتر به موقعیت دندان ها مربوط است و نه خود استخوان فک. به همین دلیل، تشخیص دقیق معمولا با معاینه ارتودنسی، بررسی وضعیت کراس بایت و در صورت نیاز عکس های تخصصی انجام می شود تا مشخص شود مشکل از کدام بخش ایجاد شده و آیا به درمان نیاز دارد یا خیر.

در این مطلب درباره عقب بودن فک پایین و مهم ترین سوال هایی که ممکن است ذهن شما را درگیر کرده باشد صحبت می کنیم:

• عقب بودن فک پایین دقیقا به چه دلیل ایجاد می شود؟
• از کجا بفهمیم فک پایین عقب است یا فک بالا جلو آمده؟
• عقب بودن فک پایین چه تاثیری روی فرم صورت دارد؟
• آیا عقب بودن فک پایین روی جویدن و بایت تاثیر می گذارد؟
• آیا این مشکل با ارتودنسی قابل درمان است؟
• بهترین سن برای درمان عقب بودن فک پایین چه زمانی است؟
• آیا عقب بودن فک پایین در کودکان قابل اصلاح است؟
• درمان عقب بودن فک پایین در بزرگسالان چگونه انجام می شود؟
• آیا بدون جراحی می توان فک پایین را جلو آورد؟
• چه زمانی برای اصلاح فک به جراحی نیاز است؟
• آیا عقب بودن فک پایین باعث کجی یا نامرتبی دندان ها می شود؟
• هزینه درمان عقب بودن فک پایین چقدر است؟

در این مقاله از دکتر احسان مهریزی، متخصص ارتودنسی با ما همراه باشید تا بررسی کنیم عقب بودن فک پایین دقیقا چیست، چه عواملی باعث ایجاد آن می شوند، چگونه تشخیص داده می شود و چه روش هایی برای اصلاح آن وجود دارد. همچنین درباره تفاوت عقب بودن فک پایین با جلو بودن فک بالا، تاثیر این مشکل بر فرم صورت و دندان ها، امکان درمان با ارتودنسی، نقش سن در انتخاب روش درمان و شرایطی که ممکن است به جراحی نیاز داشته باشد صحبت می کنیم تا قبل از تصمیم گیری، دید دقیق تری نسبت به وضعیت فک و گزینه های درمانی خود داشته باشید.

علائم عقب بودن فک پایین

عقب بودن فک پایین همیشه فقط با عقب دیده شدن چانه مشخص نمی شود و ممکن است نشانه های مختلفی در فرم صورت، نحوه قرار گرفتن دندان ها و عملکرد فک دیده شود. بعضی افراد از دوران کودکی متوجه تفاوت نیم رخ خود می شوند، در حالی که در برخی دیگر این وضعیت تا زمان رویش کامل دندان ها یا مراجعه به دندانپزشک و متخصص ارتودنسی مشخص نمی شود. شدت علائم نیز در همه افراد یکسان نیست و ممکن است یک نفر فقط تغییر جزئی در فرم چانه داشته باشد، اما فرد دیگری با مشکل واضح در بایت و جویدن مواجه شود.

یکی از نشانه های رایج، قرار گرفتن دندان های جلوی فک بالا جلوتر از دندان های جلوی فک پایین یا فک نامتقارن است. در حالت طبیعی، دندان های بالا و پایین باید رابطه مناسبی با یکدیگر داشته باشند، اما در صورت وجود ناهماهنگی فکی ممکن است فاصله بین دندان های بالا و پایین بیشتر شود یا نحوه بسته شدن دهان تغییر کند. البته چنین حالتی همیشه به معنای عقب بودن خود فک پایین نیست و ممکن است فک بالا یا موقعیت دندان ها نیز در ایجاد آن نقش داشته باشند.

علائم احتمالی عقب بودن فک پایین عبارتند از:

• عقب تر دیده شدن چانه در نمای نیم رخ.
• وجود فاصله غیر طبیعی بین دندان های جلویی بالا و پایین.
• جلوتر قرار گرفتن دندان های بالایی نسبت به دندان های پایینی.
• تغییر در فرم نیم رخ و کاهش برجستگی چانه.
• اختلال در نحوه قرار گرفتن دندان ها هنگام بسته شدن دهان.
• سخت تر شدن جویدن بعضی غذاها در موارد شدیدتر.
• احساس خستگی یا فشار در عضلات فک در برخی افراد.
• ایجاد تغییر در نحوه صحبت کردن در بعضی شرایط.
• احساس ناهماهنگی بین فرم فک ها و صورت.

با این حال، وجود یکی از این نشانه ها به تنهایی برای تشخیص کافی نیست. ممکن است فردی چانه عقب تری داشته باشد اما رابطه فکی او طبیعی باشد یا برعکس، مشکل فکی وجود داشته باشد بدون اینکه تغییر ظاهری بسیار واضحی دیده شود. به همین دلیل، تشخیص باید بر اساس مجموعه ای از علائم، معاینه و بررسی دقیق رابطه فک ها انجام شود.

علت عقب بودن فک پایین

عقب بودن فک پایین می تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود و همیشه نمی توان یک علت مشخص را برای آن در نظر گرفت. رشد استخوان های فک تحت تاثیر عوامل ژنتیکی، الگوی رشد صورت و شرایط رشدی فرد قرار دارد و اگر رشد فک پایین نسبت به فک بالا کمتر باشد، ممکن است فک پایین در مقایسه با فک بالا عقب تر قرار بگیرد. در بعضی افراد نیز شکل و اندازه فک بالا باعث می شود فک پایین عقب تر به نظر برسد، در حالی که رشد خود فک پایین مشکل اصلی نیست. عامل ژنتیکی یکی از موارد مهمی است که در بررسی این وضعیت مورد توجه قرار می گیرد. اگر الگوی فکی مشابهی در اعضای خانواده وجود داشته باشد، احتمال مشاهده چنین رابطه ای در سایر افراد خانواده نیز می تواند بیشتر باشد.

از طرف دیگر، گاهی چیزی که به عنوان عقب بودن فک پایین دیده می شود، در واقع به موقعیت دندان ها مربوط است. برای مثال ممکن است دندان های جلوی فک بالا بیش از حد جلو آمده باشند و همین موضوع باعث شود فک پایین عقب تر دیده شود. بنابراین قبل از انتخاب روش درمان، باید مشخص شود مشکل اصلی در استخوان فک، دندان ها یا ترکیبی از هر دو قرار دارد.

مهم ترین عواملی که می توانند در ایجاد عقب بودن فک پایین نقش داشته باشند:

• ژنتیک و الگوی رشد خانوادگی: شکل و رابطه فک ها تا حد زیادی تحت تاثیر ویژگی های ارثی قرار می گیرد.
• رشد ناکافی فک پایین: در برخی افراد رشد فک پایین نسبت به فک بالا کمتر انجام می شود.
• رشد بیشتر فک بالا: جلوتر قرار گرفتن فک بالا می تواند باعث شود فک پایین عقب تر دیده شود.
• موقعیت دندان ها: جلو بودن دندان های بالا یا عقب قرار گرفتن دندان های پایین می تواند ظاهر رابطه فکی را تغییر دهد.
• الگوی رشد صورت: جهت رشد فک ها و استخوان های صورت در شکل گیری نیم رخ نقش دارد.
• عوامل رشدی: شرایط دوران رشد در کودکی می تواند روی شکل گیری فک ها تاثیر بگذارد.
• آرتروز فک: آرتروز فک در مواقعی می تواند باعث عقب رفتن فک پایین شود.

به همین دلیل، صرفا نگاه کردن به عکس نیم رخ برای مشخص کردن علت عقب بودن فک پایین کافی نیست. در ارزیابی تخصصی، رابطه فک بالا و پایین، وضعیت دندان ها و الگوی رشد صورت در کنار یکدیگر بررسی می شوند تا علت اصلی بهتر مشخص شود.

تشخیص عقب بودن فک پایین

برای تشخیص عقب بودن فک پایین ابتدا وضعیت صورت و نیم رخ بررسی می شود، اما ارزیابی به ظاهر صورت محدود نمی شود. دندانپزشک یا متخصص ارتودنسی رابطه دندان های بالا و پایین، نحوه بسته شدن دهان، موقعیت چانه و تناسب فک ها را بررسی می کند. در بسیاری از موارد برای رسیدن به تشخیص دقیق تر، اطلاعات به دست آمده از معاینه با تصاویر و اندازه گیری های تخصصی تکمیل می شود. یکی از بررسی های مهم، ارزیابی بایت است. در این مرحله مشخص می شود دندان های بالا و پایین هنگام بسته شدن دهان چگونه روی یکدیگر قرار می گیرند و آیا فاصله یا ناهماهنگی قابل توجهی وجود دارد یا خیر.

اگر مشکل فکی وجود داشته باشد، ممکن است رابطه دندان ها نیز تحت تاثیر قرار گرفته باشد؛ اما باید مشخص شود که این ناهماهنگی دقیقا از کجا ناشی می شود. در صورت نیاز، از عکس های رادیوگرافی و بررسی های سفالومتریک برای ارزیابی رابطه استخوان های فک استفاده می شود. این بررسی ها به متخصص کمک می کنند مشخص کند آیا فک پایین واقعا عقب قرار گرفته، فک بالا جلوتر است یا هر دو فک در ایجاد ناهماهنگی نقش دارند. همین تشخیص در انتخاب روش درمان اهمیت زیادی دارد.

در واقع، تشخیص دقیق به این سوال پاسخ می دهد که مشکل دقیقا از کجاست؟ اگر مشکل بیشتر دندانی باشد، ممکن است ارتودنسی بتواند رابطه دندان ها را اصلاح کند؛ اما اگر ناهماهنگی اسکلتی شدید باشد، روش درمان متفاوت خواهد بود. به همین دلیل نباید صرفا بر اساس عکس های قبل و بعد یا توصیه اطرافیان، روش درمان انتخاب شود.

     آشنا شوید: مشکلات فک و وزوز گوش

عقب بودن فک پایین چه تاثیری روی صورت دارد؟

فک پایین و چانه نقش مهمی در شکل گیری نیم رخ دارند و به همین دلیل عقب بودن فک پایین می تواند ظاهر صورت را تغییر دهد. این تغییر در بعضی افراد بسیار خفیف است و فقط در نمای نیم رخ دیده می شود، اما در موارد شدیدتر ممکن است تناسب بین پیشانی، بینی، لب ها و چانه نیز متفاوت به نظر برسد. میزان این تغییر به شدت ناهماهنگی و همچنین فرم کلی صورت فرد بستگی دارد. یکی از تغییراتی که ممکن است دیده شود، عقب تر قرار گرفتن چانه نسبت به سایر بخش های صورت است.

در این حالت ممکن است بینی برجسته تر به نظر برسد، حتی اگر اندازه بینی کاملا طبیعی باشد. دلیل آن می تواند ایجاد تغییر در تعادل بصری اجزای نیم رخ باشد. بنابراین گاهی چیزی که فرد به عنوان «بزرگ بودن بینی» تصور می کند، در واقع می تواند تا حدی به عقب بودن چانه مربوط باشد.

تغییرات احتمالی در ظاهر صورت عبارتند از:

• عقب تر دیده شدن چانه در نمای نیم رخ.
• کاهش برجستگی قسمت پایین صورت.
• تغییر تناسب بین لب ها، بینی و چانه.
• تغییر زاویه فک و گردن در برخی افراد.
• جلوتر دیده شدن لب بالا نسبت به چانه.
• تفاوت قابل مشاهده بین نمای روبرو و نیم رخ.

البته این تغییرات در همه افراد یکسان نیستند و نمی توان تنها بر اساس ظاهر صورت درباره نیاز به درمان تصمیم گرفت. هدف از درمان نیز فقط زیباتر شدن نیم رخ نیست؛ اگر ناهماهنگی فکی روی عملکرد دندان ها و فک تاثیر گذاشته باشد، اصلاح رابطه فک ها می تواند از نظر عملکردی نیز اهمیت داشته باشد

عقب بودن فک پایین چه تاثیری روی دندان ها دارد؟

عقب بودن فک پایین می تواند رابطه دندان های بالا و پایین را نیز تحت تاثیر قرار دهد. در چنین شرایطی ممکن است دندان های جلوی فک بالا نسبت به دندان های پایین جلوتر قرار بگیرند و فاصله بین آنها بیشتر از حالت معمول شود. البته نوع و شدت این تغییر به علت اصلی ناهماهنگی بستگی دارد و در همه افراد الگوی یکسانی دیده نمی شود.

اگر رابطه فک ها به درستی بررسی نشود، ممکن است فرد فقط به دنبال مرتب کردن دندان ها باشد، در حالی که مشکل اصلی در ساختار فک قرار دارد. به همین دلیل، در مواردی که عقب بودن فک پایین همراه با ناهماهنگی دندان ها دیده می شود، ابتدا باید مشخص شود که مشکل دندانی است یا اسکلتی. این موضوع مستقیما روی انتخاب روش درمان تاثیر می گذارد.

در ادامه مقاله، سراغ مهم ترین بخش یعنی روش های درمان عقب بودن فک پایین می رویم و بررسی می کنیم چه زمانی ارتودنسی می تواند کمک کننده باشد، درمان در کودکان و بزرگسالان چه تفاوتی دارد و در چه شرایطی جراحی فک مطرح می شود.

درمان عقب بودن فک پایین

روش درمان عقب بودن فک پایین برای همه افراد یکسان نیست و ابتدا باید مشخص شود مشکل از رشد و موقعیت خود فک است یا بیشتر به دندان ها مربوط می شود. سن بیمار، شدت ناهنجاری، میزان رشد باقی مانده فک، وضعیت دندان ها و هدف فرد از درمان همگی در انتخاب روش مناسب تاثیر دارند. به همین دلیل ممکن است برای یک کودک در سن رشد، درمان ارتودنسی و هدایت رشد پیشنهاد شود، در حالی که برای یک بزرگسال با ناهنجاری اسکلتی شدید، درمان ترکیبی ارتودنسی و جراحی فک مورد بررسی قرار بگیرد.

در موارد خفیف تر که مشکل بیشتر به موقعیت دندان ها مربوط است، با حرکت کنترل شده دندان ها می توان رابطه آنها را اصلاح کرد. اما اگر اختلاف بین فک بالا و پایین زیاد باشد، صرفا مرتب کردن دندان ها همیشه نمی تواند مشکل اسکلتی را برطرف کند. در چنین شرایطی، تشخیص دقیق اهمیت بیشتری پیدا می کند تا درمان با هدف اصلاح علت اصلی انجام شود، نه اینکه فقط ظاهر دندان ها تغییر کند.

روش های درمانی با توجه به شرایط بیمار می توانند شامل موارد زیر باشند:

• ارتودنسی ثابت: برای اصلاح موقعیت دندان ها و در برخی موارد بهبود رابطه فک ها استفاده می شود.
• درمان های ارتوپدیک فک در سن رشد: در بعضی کودکان می توان با استفاده از دستگاه های مخصوص، رشد و موقعیت فک را تحت تاثیر قرار داد.
•  ارتودنسی با جراحی فک: در ناهنجاری های اسکلتی شدید، ممکن است برای اصلاح رابطه استخوان های فک مورد نیاز باشد.
• پیگیری رشد: در برخی کودکان، اگر ناهنجاری خفیف باشد، وضعیت رشد در فواصل مشخص بررسی می شود تا زمان مناسب برای درمان تعیین شود.
• درمان های دندانی تکمیلی: اگر پوسیدگی، مشکلات لثه یا سایر بیماری های دهان وجود داشته باشد، معمولا قبل یا در کنار درمان اصلی رسیدگی می شود.

نکته مهم این است که عقب بودن فک پایین را نباید با روش های غیر تخصصی یا تمرین های اینترنتی درمان کرد. حرکت دادن واقعی استخوان فک با تمرین های خانگی امکان پذیر نیست و انتخاب روش درمان باید بر اساس معاینه تخصصی انجام شود.

آیا عقب بودن فک پایین با ارتودنسی درمان می شود؟

ارتودنسی می تواند در بسیاری از موارد به اصلاح رابطه دندان ها کمک کند، اما اینکه بتواند خود فک پایین را جلو بیاورد به سن و علت ناهنجاری بستگی دارد. در کودکان و نوجوانانی که هنوز در سن رشد قرار دارند، شرایط متفاوت است و در برخی موارد از دستگاه های ارتوپدیک برای هدایت رشد فک استفاده می شود. در مقابل، در یک فرد بزرگسال که رشد استخوانی او کامل شده است، ارتودنسی به تنهایی نمی تواند اندازه استخوان فک پایین را افزایش دهد.

برای مثال، اگر کودک دندان های بالایی جلوتر از دندان های پایینی داشته باشد و بررسی ها نشان دهند که رشد فک پایین عقب تر از الگوی مطلوب قرار گرفته است، متخصص ممکن است در زمان مناسب از درمان های ارتوپدیک و ارتودنسی استفاده کند. اما اگر همین اختلاف در یک فرد بزرگسال شدید باشد و منشأ آن استخوانی باشد، تنها جابه جا کردن دندان ها ممکن است برای اصلاح کامل رابطه فک ها کافی نباشد.

بنابراین پاسخ کوتاه این است: در بعضی افراد بله، اما ارتودنسی به تنهایی برای همه موارد عقب بودن فک پایین کافی نیست. تشخیص اینکه مشکل دندانی است یا اسکلتی، مهم ترین مرحله قبل از انتخاب درمان محسوب می شود.

     لینک مرتبط: هزینه ارتودنسی سال 1405

درمان عقب بودن فک پایین در کودکان

سن رشد یکی از مهم ترین دوره ها برای بررسی ناهنجاری های فکی است، زیرا استخوان های صورت هنوز در حال رشد هستند و در برخی شرایط می توان از این فرصت برای هدایت بهتر رشد فک ها استفاده کرد. البته صرفا کودک بودن به معنی نیاز قطعی به درمان نیست. شدت ناهنجاری، مرحله رشد و علت عقب بودن فک پایین باید توسط متخصص بررسی شود.

در بعضی کودکان، استفاده از دستگاه های ارتوپدیک فک می تواند به اصلاح رابطه فک بالا و پایین کمک کند. این دستگاه ها با ارتودنسی معمولی یکسان نیستند و هدف آنها فقط مرتب کردن دندان ها نیست؛ بلکه بسته به نوع دستگاه و شرایط رشد، می توانند برای تغییر رابطه فک ها و دندان ها مورد استفاده قرار بگیرند.

یکی از اشتباهات رایج این است که والدین درمان را تا زمانی به تعویق بیندازند که تمام دندان های دائمی کودک رویش پیدا کنند. در حالی که بعضی ناهنجاری های فکی بهتر است در زمان مناسب رشد بررسی شوند. از طرف دیگر، شروع زودهنگام هر درمانی نیز همیشه ضروری نیست و ممکن است متخصص فقط پیگیری رشد را توصیه کند.

عواملی که در تعیین زمان درمان کودک اهمیت دارند:

• سن کودک.
• مرحله رشد فک ها.
• شدت عقب بودن فک پایین.
• رابطه فک بالا و پایین.
• وضعیت دندان های دائمی.
• وجود یا نبود مشکل در بایت.
• الگوی رشد صورت.
• همکاری کودک در استفاده از دستگاه.

به همین دلیل، اگر والدین متوجه عقب بودن چانه یا جلوتر بودن واضح دندان های بالا نسبت به پایین شوند، بهتر است ارزیابی ارتودنسی انجام شود. تشخیص زودهنگام لزوما به معنی شروع فوری درمان نیست؛ بلکه کمک می کند فرصت های درمانی مناسب از دست نروند.

درمان عقب بودن فک پایین در بزرگسالان

در بزرگسالان شرایط کمی متفاوت است، زیرا رشد استخوان های فک معمولا به پایان رسیده است. اگر عقب بودن فک پایین خفیف و بیشتر دندانی باشد، ممکن است ارتودنسی بتواند رابطه دندان ها را تا حد قابل توجهی اصلاح کند. اما اگر اختلاف فکی شدید و اسکلتی باشد، تغییر موقعیت استخوان فک با ارتودنسی به تنهایی امکان پذیر نیست و گزینه جراحی فک می تواند مورد بررسی قرار بگیرد.

برای مثال، ممکن است فردی در سن بزرگسالی به دلیل جلو بودن دندان های بالا به متخصص مراجعه کند و تصور کند فقط به ارتودنسی نیاز دارد. اما بعد از بررسی عکس ها مشخص شود که بخش مهمی از مشکل به عقب بودن فک پایین مربوط است. در این حالت، طرح درمان بر اساس رابطه واقعی فک ها تنظیم می شود و ممکن است درمان ترکیبی پیشنهاد شود.

بنابراین افزایش سن به این معنی نیست که درمان دیگر امکان پذیر نیست. تفاوت اصلی این است که بعد از پایان رشد، امکان هدایت رشد استخوانی محدود می شود و در ناهنجاری های شدید، روش های درمانی متفاوتی مورد نیاز خواهد بود.

     بیشتر بدانید: نگهدارنده یا ریتینر ارتودنسی

آیا عقب بودن فک پایین بدون جراحی قابل درمان است؟

درمان بدون جراحی در بعضی افراد امکان پذیر است، اما به شدت و علت عقب بودن فک پایین بستگی دارد. اگر مشکل بیشتر به دندان ها مربوط باشد یا ناهنجاری فکی خفیف باشد، ممکن است ارتودنسی بتواند نتیجه مناسبی ایجاد کند. در کودکان و نوجوانان نیز در صورت باقی بودن رشد، بعضی دستگاه های ارتوپدیک می توانند در اصلاح رابطه فک ها نقش داشته باشند.

اما اگر فرد بزرگسال دچار اختلاف شدید بین اندازه و موقعیت فک بالا و پایین باشد، ارتودنسی نمی تواند استخوان فک پایین را به صورت واقعی جلو بیاورد. در چنین شرایطی، درمان غیر جراحی ممکن است بتواند وضعیت دندان ها را بهتر کند، اما اصلاح کامل رابطه اسکلتی با روش دیگری انجام می شود.

پس قبل از اینکه دنبال روش «بدون جراحی» باشید، بهتر است ابتدا مشخص شود مشکل شما دقیقا چه نوعی است. گاهی درمان بدون جراحی بهترین انتخاب است و گاهی اصرار بر حذف جراحی می تواند باعث شود نتیجه درمان محدودتر از چیزی باشد که انتظار دارید.